Nhưng ưu điểm tích cực và không tích cực của thành phố thông minh

0 35

Thành phố thông minh có công nghệ cao, kỹ thuật tân kỳ, giàu có chưa chắc chắn đã mang đến cho con người sự hài long, bởi nói cho cùng thì đích của cuộc sống là hạnh phúc, bầu không khí ấm áp và quan hệ xã hội thân thiện trong môi trường trong lành. Do vậy, thành phố thông minh chỉ là một trong nhiều lựa chọn chứ tuyệt nhiên không phải là một giai đoạn phát triển mang tính tất yếu. Không cần thiết phải đánh đổi một cộng đồng xã hội đô thị thân thiện yên bình lấy một thành phố điện tử “tốc độ” nhưng “vô cảm”.

Từ năm 2005, nhiều quốc gia tỏ ra hào hứng với những dự án xây dựng nhả thông minh, nhưng mấy năm gần đây cũng tỏ ra buông lơi, chẳng hạn năm 2008 Nhật Bản xây dựng thí điểm 4 thành phố thông minh nhưng cho đến nay các dự án này đều phá sản… Nhận thấy tiến trình này có nhiều điều chưa ổn về cả lý thuyết lẫn hiện thực hóa, cho nên hiện nay các nhà khoa học và các lãnh đạo quốc gia, thành phố đang phải nhìn nhận lại và tư duy lại về thành phố thông minh, một loạt cuộc hội thảo mới diễn ra gần đây ở Thiên Tân (Trung Quốc), King Apdula (Các vương quốc Ả Rập) và Yokohama (Nhật Bản) bàn thảo về chủ để này với những kinh nghiệm và những lời cảnh giác.

Những điểm tích cực của thành phố thông minh

Chúng ta xem xét các thành phố tạm coi là thông minh. Thành phố hành chính mới của Malaysia tên là Putrajaya được xây dựng trên một vùng đất hoang vu có diện tích 50km2 cách Kuala Lumpur chừng khoảng 30 Km. Nó được xây dựng năm 1995, hoàn thành năm 2002 theo sáng kiến của thủ tướng khi đó là Mahathir Mohammad với mức đầu tư ban đầu 11 tỷ USD. Thành phố được quy hoạch tối đa cho 250.000 dân, hiện nay mới chỉ có 65.000 dân. Hầu hết những người sinh sống làm việc ở đây là các công chức, viên chức phục vụ trong các công sở hành chính của chính phủ. Thành phố Songdo của Hàn Quốc nằm ở Incheon cách Seoul hơn 40km, là thành phố hoàn toàn mới được xây dựng trên vùng đất lấn biển với diện tích 6,5km2. Thành phố được xây dựng năm 2009 dưới thời của Tổng Thống Lê Myung Bak. Nó được thiết kế tối đa cho 250.000 dân với mức đầu tư cực lớn khoảng 35 tỷ USD. Tuy nhiên đến nay mới chỉ có khoảng 40.000 dân sinh sống, hơn 100.000 đến làm việc ban ngày. Dân ở đây đa phần là các nhà đầu tư nước ngoài và các đại gia trong nước. Thành phố đại học Quảng Châu, tỉnh Quảng Đông được xây dựng năm 2002 trên một hòn đảo với diện tích 43km2, dân số chính của thành phố này là 70.000 sinh viên, chính phủ Trung Quốc đầu tư khoảng 7 tỷ USD.

Ba ví dụ trên đây giúp chúng ta nhận ra điều quan trọng đầu tiên là các thành phố tạm được chấp nhận là thành phố thông minh có một số đặc điểm khá giống nhau:

Thứ nhất, đó là những thành phố xây dựng hoàn toàn mới trên những vùng đất mới không có người ở. Việc xây dựng mới này cho phép triển khai được các ý tưởng kỹ thuật ngay từ khi còn trên giấy tờ một cách chính xác và thực hiện nó trên thực địa một cách đồng bộ, đảm bảo kỹ thuật cao trên từng mét vuông.

Diện tích nhỏ, dân số ít là một ưu thế quan trọng trong việc quản lý và kiểm soát. Thành phố thông minh cực kỳ phức tạp về kỹ thuật, một khi không có sự kiểm soát tốt sẽ mang lại rủi ro khủng khiếp.

Mức đầu tư cực kỳ lớn lên trên hàng chục triệu USD. Với mức đầu tư này, người ta có thể thực hiện được những yêu cầu công nghệ phức tạp nhất, cũng như các ý tưởng lãng mạng và điên rồ nhất.

Một điều quan trọng cần nhấn mạnh những cư dân ỏ Thành phố thông minh này đều thuộc thành phần “cư dân thông minh”, có trình độ học vấn, việc làm ổn định và thu nhập cao. Những người sống ở thu nhập 7.000 – 10.000 USD/tháng. Chính những công nhân thông minh này là nguồn lực mạnh nhất duy trì sự sống lâu dài cho thành phố thông minh cả trên hai phương diện tài chính và “ý thức xây dựng”.

Đô thị thông minh có phải chỉ về công nghệ ?

Mỗi quốc gia, thành phố tùy thuộc theo yêu cầu mà đặt ra mục đích, mục tiêu nhiều ít, khác nhau cho thành phố thông minh. Chẳng hạn Singapore đặt ra bốn lĩnh vực cơ bản cần hướng đến là “môi trường thông minh”; “đời sống thông minh”; “dịch vụ thông minh” và “quy hoạch thông minh” nhằm thỏa mãn mong muốn: sống tốt, hiệu quả, bền vững và an toàn.

Thành phố thông minh phải dựa trên nền tảng của công nghệ và kỹ thuật. Điều đó có nghĩa là một thành phố thông minh được xây dựng trên một nền tảng của công nghệ thông tin hiện đại và truyền thông đa phương tiện mà người ta gộp chung là ICT, đồng thời kết hợp với mức độ tự động hóa cực ký cao. Chúng ta hình dung ra một thành phố thông minh sẽ như thế nào qua một ví dụ đơn giản. Buổi sáng đi làm việc bạn bật smart phone lên biết được ngay thông tin thời tiết nơi minh đến làm việc như nhiệt độ, độ ẩm, bụi lơ lửng trong không khí để chuẩn bị chu đáo áo mưa, áo ấm, kinh râm, sau nữa biết ngay giao lộ nào bị kẹt xe, hướng tuyến nào di chuyển tốt. Trong thời gian làm việc tại cơ quan, bạn biết được sức khỏe của ông bố bị tiểu đường ở nhà có ổn định không, nếu có gì bất ổn sẽ can thiệp kịp thời, buổi chiều trước khi rời khỏi văn phòng bạn biết thông tin có mưa to nơi con bạn học tiểu học v.v… Để làm được điều đó, thành phố phải có hệ thông ICT, bao gồm: thu thông tin đầu vào, trung tâm xử lý thông tin và nơi phát tín hiệu. Để có được thông tin đầu vào người ta phải gắn hàng triệu cảm biến, hàng triệu camera có độ phân giải cao với chức năng rất khác nhau khắp nơi trong thành phố từ hộ gia đình, tòa cao ốc, đường phố, công viên, công sở và cả nhà vệ sinh công cộng v.v…

Như thế, rõ rang thành phố thông minh mang lại lợi ích to lớn cho nhân dân và nhà quản lý công, tư. Nhưng hơn 10 năm triển khai thành phố thông minh đã gặp rất nhiều trắc trở, bởi một thực tế không phải bao giờ công nghệ-kỹ thuật cũng tương thích hài hòa với đời sống xã hội-nhân văn, đặt biệt khi mở rộng nội hàm “kỹ thuật thông minh” sang “thông minh xã hội” thì quá nhiều bất ổn.

Đề án “Thành phố thông minh” của TP.HCM đang được triển khai với 10 lĩnh vực ưu tiên thực hiện khảo sát: y tế, giao thông, an toàn thực phẩm, an ninh trật tự, cải cách hành chính v.v…

Những điểm không tích cực của thành phố thông minh

Trước hết là rủi ro: thành phố thông minh được tính toán đều từng chi tiết, cả phương án bất trắc dự phòng, tuy nhiên không thể không có rủi ro. Cả thành phố như một máy tính khổng lồ, một sự cố ngoài ý kiến có thể đưa đến hệ quả không lường được lơn hơn gấp nhiều lần so với thành phố hoạt động cơ học hay thủ công.

Thành phố thông minh tạo ra một xã hội lạnh lung, cô đơn, tách biệt: Trong thành phố thông minh, hầu như các quan hệ xã hội, giao dịch dân sự được chuyển từ mặt đất sang mặt quan hệ gián tiếp thông qua smart phone  và các phương tiện thông tin khác. Kiểu quan hệ này cực nhanh, hiệu quả nhưng làm mất “xã hội cảm xúc”, tình cảm và sự quan tâm lẫn nhau. Cuộc sống con người xoay quanh hai thứ là thẻ từ và điện thoại thông minh. Xà hội sẽ làm gia tăng tình trạng phụ nữ độc thân; con trẻ, người già cô đơn tự tử nhiều hơn, các nhà quản lý xa dân vì các thủ tục hành chính được làm trực tiếp, thậm chí quan hệ vợ chồng, cha mẹ, con cái cũng rơi trong tình trạng của toàn xã hội là “giao tiếp nhiều, nhưng không gặp gỡ ai”/

Tạo ra khoảng cách tâm lý – xã hội: Việc tạo ra một thị trấn thông minh độc lập, hay một cư dân thông minh trong lòng thành phố lớn là việc tạo ra một ốc đảo của những người giàu có trong một thành phố phát triển ở trình độ thấp hơn. Điều đó có thế gây ra những xung đột xã hội. Những người nghèo, người dễ bị tổn thương như già cả, tật nguyền, trẻ mồ côi rất dễ bị đứng ngoài lề của thành phố thông minh, đơn giản là họ không có đủ tiền để mua sắm các thiết bị đắt tiền tham gia cuộc chơi, hoặc không biết sử dụng công nghệ mới. Người già cô đơn được tham gia mạng lưới y tế của thành phố thông minh nhưng nếu họ không có tiền lắp đặt camera, cảm biến và máy tính trong nhà thì họ không có cách nào tham gia được vào hệ thông tầm soát sức khỏe từ xà rất thông minh này.

Giảm sáng tạo do lập trình hoàn hảo: Thành phố thông minh là một sự sắp đặt hoàn hảo của những tập đoàn kiến tạo nên nó, hay nói cách khác, nó là một thành phố lập trình sẵn đến từng chi tiếp nhỏ nhất. Loại thành phố như thế cùng lúc đưa đến hệ quả văn hóa-xã hội tiêu cực là làm giảm đi sự lựa chọn cá nhân, thay vào đó là tính chức năng cực kỳ cao, có nghĩa là anh làm cái gì, hành động như thế nào, ứng xử ra sao đã được “lập trình”, đã được “nghĩ thay” cứ thế mà làm, nếu làm sai sẽ không nhận được kết quả. Chính điều đó đã làm giảm sự sáng tạo cá nhân, mất sự lãng mạn và sự bất ngờ không dự đoán trước các tình huống khác nhau mà người ta gọi đó là gia vị đô thị. Hơn thế nữa, nó làm cho người lười biếng vì đã có người nghĩ thay và bao cấp “sự sáng tạo”. Một thành phố như thế tối ưu về kỹ thuật nhưng không hoàn hảo về xà hội và văn hóa.

Quyền tự do cá nhân bị xâm phạm: Để đảm bảo cho việc kiểm soát chặt chẽ toàn thành phố từ việc cháy nổ, tai nạn giao thông đến an ninh trật tự, khắp thành phố lắp đặt một mạng lưới camera theo dõi 24h/ngày và liên tục 365 ngày không có nơi nào trong thành phố mà không được hiển thị trên màn hình ở trung tâm và được lưu trữ phục vụ cho an ninh. Chính điều này làm cho người dân nhận thấy nhất cử nhất động của họ ở bất kỳ nơi nào trong thành phố đền bị theo dõi rất chặt chẽ mọi nơi, mọi lúc làm ảnh hưởng đến quyển tự do của con người. Cũng chính vì thế mà thành phố thông minh không được chào đón ở Mỹ và Canada.

Thông tin rò rỉ: Ở thành phố thông minh, dường như tất cả các thông tin cơ bản của cá nhân, gia đình và các tổ chức được lưu giữ ở một trung tâm nhằm phục vụ cho các hoạt động dân sinh như an ninh, thuế, việc làm, cư dân… Khả năng bị rò rỉ do lỗi kỹ thuật, do thông tin bị bán ra ngoài, bị dùng vào việc xấu là hoàn toàn hiện thức. Các thông tin này có thể được dùng cho kinh doanh đen, khủng bố, khai thác vào việc hãm hại lẫn nhau.

Dư thừa lao động: Thành phố thông minh không vần nhiều lao động, rất nhiều lực lượng lao động mất việc, chặng hạn như cảnh sát giao thông, cảnh sát du lịch. Điều này khiến cho thất nghiệp tăng rất cao, thị trường lao động dôi dư, dẫn đến các tệ nạn xã hội nảy sinh; phúc lợi xã hội phải gánh rất nặng.

Nợ nần quốc gia và cá nhân: Vốn đầu tư cho thành phố thông minh ở cấp quốc gia hay thành phố và người dân rất lớn, lên đến nhiều tỷ USD, nếu tính toán không cẩn thận có thế mang lại nợ nần cho quốc gia và cả người dân. Đồng thời nguy cơ lệ thuộc quá mức vào công nghệ, các phần mềm, nhất là tập đoàn lớn như  SIEMENS, IBM… do các công nghệ rất mau lạc hậu, phải mua của họ. Có một thực tế cần ghi nhận: các quốc gia kỹ vọng vào mô hình thành phố thông minh hầu hết là ở Châu Á và Trung Đông như Trung Quốc, Ấn Độ, Hàn Quốc, Việt Nam, Các tiểu vương quốc Ả Rập … trong khi các nước Bắc Mỹ, Châu Âu, Bắc Âu tỏ ra khá thở ơ với mô hình này.